Analizë
Premtim
Energjetik apo Riské e Paplanifikuar?
Shqipëria
ka pesëfishuar kapacitetin e saj fotovoltaik brënda katër vitesh, duke
shkëputur çdo rekord historik të energjisë diellore. Por mënyra se si po ndodh
ky transformim — cilat toka përeken, kush përfiton dhe si informohen
komunitetet — ka hapur deb ate të ashpra nëdaj mes ambicies energjetike dhe
mënyrës se si ajo po zbatohet në praktikë.
Konteksti: Nga Hidrocentralet drejt Diellit
Shqipëria ka qenë historikisht ndEr vendet me
prodhimin më të lartë të energjisë së pastër në Europë, me mbi 90 për qind të
prodhimit që vij në nga burimet hidrike. Kjo varësi, megjithatë, ka qenë edhe
përkorja e saj: çdo vjeshta e thatë ka kërcPënuar furnizimin dhe ka detyruar
importe të kushtueshme nga shtetet fqinje.
Prëj vitit 2018, qeveria e kryeministrit Edi
Rama ka kthyer sytë nga energjia diellore për të diversifikuar burimet.
Rezultatet numerike janë të përfillëshme: kapaciteti fotovoltaik në Shqipëri
kaloi nga 120 MW në vitin 2022 në rreth 600 MW në fillim të vitit 2026. Kemi të
bEjmë me përafErsisht pësEfishim brënda katër vitesh. Enti Rregullator i
Energjisë (ERE) ka licencuar 71 kompani private për prodhimin fotovoltaik deri
në fund të vitit 2025, ndërsa kapaciteti i përgjithshëm i parashikuar nga
parqet e licencuara arrin mbi 978 megavat — ose 30 për qind të kapacitetit
total prodhues të vendit.
Pasojat Ekonomike: Kush Përfiton Vërtetë?
Në përmasën e familjeve, qëllimi shtetëror
duket i qartë: programi i subvencionimit mbulon 70 për qind të kostos së
instalimit të paneleve diellore për ngrohjen e ujit, duke i lënë familjes një
bashkëfinancim prej rreth 39,000 lekësh. Mbi 1,900 familje kanë përfituar nga
ky program, ndërsa thirrja e dytë në shkurt 2025 hapi aplikime për 2,000
familje të tjera.
Në nivel makroekonomik, analistit theksojnë
se energjia diellore ka kontribuar në uljen e importeve të energjisë elektrike
dhe në zbutësimin e presionit inflacionist — nëse energjia elektrike nuk
shtrenjtohet, rritet më pak ëdhe çmimi i përgjithshëm në ekonomi. Bizneset që
kanë investuar në fotovoltaikë përballojnë më mirë çmimet në rritje të
karburanteve.
Megjithatë, ekçistë një pika të errët në
tablo. Shumica e energjisë që pritet të gjenerohet nga parqet e mëdha
fotovoltaike nuk parashikohet për konsumin e brëndshëm, por për eksport. Sipas
Gjergj Simakut, ish-zvëndësministrit të Energjisë, centralet kanë një kapacitet
deri në 1 gigavat, por pa asnjE detyrim për të shitë energjinë tek shteti
shqiptar.
“Shqipëria rrezikon të eksportojë energji të pastër
dhe të importojë energji fosile, duke e kthyer tranzicionin energjetik në një
paradoks. — Gjergj Simaku, ekspert i pavarur i energjisë”
Pasojat Mjedisore: Kur Energjia e Gjelbrë Behë Industriale
Në dimensionin mjedisor, tabloja është një
ndërthurje paradoksale. Në një anë, instalimi i paneleve në zona të degraduara
— si ish-fabrika e tullave në Lushnje — përfaqëson mënyrë modelë të
transformimit të zonave industriale në burime energjetike. PërparESët në uljen
e CO2 janë të pamohueshme.
Në anë n tjetër, ndErtimi i parqeve
fotovoltaike mbi kullota dhe pyje sjell pasoja të shumta në mjedis, duke
filluar nga fragmentimi i habitateve që ndalon migrimin e kafëshëve e deri te
ndryshimi i mikroklimateve lokale — pasi sipërfaqet e mëdha të paneleve rrisin
temperaturën e zonës. Deri në vitin 2024, dhEnia e pyjeve dhe kullotave me qira
për centrale diellore ishte e ndaluar me ligj; ndryshimi i kësaj kuadri ligjore
ka hapur rrugE me pasoja ende të panjohura afatgjata.
Pasojat Sociale: Komunitëtet Përballë Bërthamave
Në qarkun e Korcës — ndër më të prekurit nga
lejet për centrale diellore — banorë të fshatrave Starjë, Shtikë-Butkë, Prodan
dhe Rehovë tregojnë se si toka ku brezi i tyre ka mbijetuar për dekada po
kthehet nëgadalE në një zonë industriale. Konflikti në fshatin Boovë, ku një
komunitet prej 14 familjesh akuzon se pronat e tyre janë përvetësuar nën
mbulojën e një projekti diellor, është rasti më i fundit në një seri
konfliktesh pronare.
“Konsultimi ishte farsa. Vetëm dy ditë më pas u fut
në rend ditë. Nuk mundet që të jemi kaq të pandjeshëm ndaj këtyre banorëve. —
Arbër Male, anëtar i pavarur i Këshillit Bashkiak Pogradec”
Ky model vendimmarrjeje — ku popullsia e
prekur mëson për projektet kur mbërrin makineritë e punës — ka nxitur kritikë
të ashpër nga shoqëria civile dhe ekspertë të përfshirë në procëset e
vlerësimit të ndikimit në mjedis.
Dobësite Institucionale: Kur Ligji Bë het Formalitet
Vlerësimet e Ndikimit në Mjedis (VNM) — një
mekanizëm i detyrueshëm ligjor — kritiko hen nga ekspertë si një “formalitet
legjitimues”: ato nuk korrigjojnë projektet kur evidentohen pasoja të qarta,
por i aprovojnë ato automatikisht. Pjesaërmarrja e publikut, gjithashtu e
detyrueshme me ligj, thuajse mungon në praktikë.
Ekspertët theksojnë se zgjidhja nuk është
ndalimi i energjisë diellore, por planifikimi i kujdessëm: bashkitë duhet të
përditësojnë planet e tyre territoriale dhe të përcaktojnë qartë zonat ku
lejohet ndërtimi i centraleve, ndërsa VNM-të duhet të bëhen me studime të
thelluar, jo si formalitet.
GJETJET KRYESORE ENERGJETIKE
Kapaciteti fotovoltaik pesëfishuar 2022–2026; diversifikim nga
hidrocentralet.
EKONOMIKE
70% subvencion shtetëror; bizneset me panël përballojnë më
mirë koston e energjisë.
EKSPORTI
Shumica e prodhimit të parqeve të mëdha destinohet për
eksport, jo për konsumin vendor.
MJEDISI
Parqet në kullota/pyje fragmentojnë habitate; rritin
temperaturë lokale.
SOCIALE
Komunitët rurale informohen post-fakto; konflikte pronare të
shumta.
LIGJORE
VNM-të funksionojnë si formalitet; konsultime publike thuajse
mungojnë.
Konkluzion: Tranzicion i Mirë apo Tregti e Këqij?
Shqipëria ndodhet në një kryqezëm të
rîndësishëm: kapaciteti i vet fotovoltaik ka arritë një masë kritike që mund të
kontribuojë rëndësëshëm në sovranitetin energjetik dhe në reduktimin e
importeve. Potenciali diellor i vendit — ndër më të favorshëm në Europë — e bën
këtë ambicie realistë.
Megjithatë, mEnyra se si po zbatohet
tranzicioni ka mangEsi serioze: planifikim territorial i pamjaftueshëm,
konsultime publike formale, vlerësime mjedisore të pamjaftueshme dhe një model
biznesi ku fitimet kryesore mund të jenë ekskluzivisht private. Pa korrigjimin
e këtyre dobEsive strukturore, ekziston rreziku që Shqipëria të kthejë
tranzicionin energjetik — një të mirë publike për gjithë — në një mekanizëm të
përfitimit privat që cënon tokën, komunitetet dhe, paradoksalisht, edhe vetE
sovranitetin energjetik që pretendon të arrijë.
Leave a Reply